الگوهای گذار به دموکراسی در تجربه‌های ایران‌معاصر و افق پیش‌رو

مقدمه✳️در ایران در صدوسی سال گذشته حداقل شش حرکت جمعی (انقلاب، جنبش و ناجنبش) برای تقویت گشایش سیاسی، یا دموکراسی و یا حکومت قانون انجام شده است. این تلاش‌ها یک‌سره بی‌نتیجه نبوده اما ایران هنوز وارد مرحله تحکیم دموکراسی نشده است. روشن هست که در اوضاع فعلی ایران، دموکراسی و حاکمیت قانون در اولویت حکومت و نیروهای جامعه مدنی نیست، چون فرایند توسعه اقتصادی در تله تحریم‌ها و تهدیدهای اسرائیل-آمریکا قرار گرفته و ایران با انواع ناترازی‌ها در معیشت، انرژی و آب و گاز روبرو شده است. ✳️فرض این نوشته این است که پس از رخدادهای خیزش اعتراضی مهسا در ١۴٠١، و رخدادهای پس از هفتم اکتبر در حوزه نفوذ ایران در خاورمیانه، و پس از بروز ملموس نارضایتی‌های ناشی از ناترازی‌ها مثل خاموشی‌ها، کمبود آب و گاز در زندگی روزمره مردم، جمهوری اسلامی نسبت به سیاست‌های داخلی و خارجی خود در حال تغییراتی است که این روزها نمود آن را در تغییر سیاست خارجی «نه جنگ و نه مذاکره»

ادامه مطلب »

شجاعت نرمش و انعطاف در چارچوب منافع ملی

گفت‌و‌گو با نورنیوز ( بخش سوم و پایانی) منطق نرمش امام(ره) در حکمرانی، بیشتر مبتنی بر عقلانیت و مصلحت بود. بعنوان مثال وقتی اسرائیل به جنوب لبنان حمله کرد، امام(ره) برخلاف انتظار انقلابیون گفت راه قدس از کربلا می‌گذرد. یا وقتی در سال ۶۷ لیست مطول نیاز جبهه‌ها را از فرماندهان جنگ دریافت کرد، محکم از قبول قطعنامه ۵۹۸ دفاع کرد. این منطق امروز هم با دیپلماسی هوشمند و تمرکز بر منافع ملی قابل بازتولید است. 🔹 وابستگی‌های اقتصادی جهانی، مانند زنجیره‌های تأمین و تجارت بین‌المللی، دستیابی به استقلال کامل اقتصادی را دشوار کرده است. دسترسی به فناوری‌های پیشرفته و دانش جهانی نیازمند تعامل با جهان است، که می‌تواند با مفهوم یک بعدی استقلال تعارض داشته باشد. در جهانی که ائتلاف‌ها و مذاکرات بین‌المللی نقش کلیدی دارند، حفظ استقلال کامل بدون انزوا نیازمند دیپلماسی هوشمندانه است. 🔹 اگر امام خمینی(ره) امروز در نقش رهبر ایران بودند، با توجه به شرایط سیاسی و اقتصادی ایران و مناسبات خاورمیانه(تا ۱۴۰۴)، رویکردی مبتنی

ادامه مطلب »

اگر امام زنده بود به بخش‌های غیر پاسخگوی نظام پایان می‌داد.

گفت و گو با نورنیوز ( بخش دوم) 🔹امام خمینی (ره) با تأکید بر «میزان، رأی ملت است»، مردم‌سالاری را محور نظام می‌دانستند. اگر امروز حضور داشتند، این اصل همچنان معتبر بود، اما با توجه به چالش‌های کنونی (کاهش مشارکت، بی‌اعتمادی، و مشکلات معیشتی)، بر اصلاح سازوکارهای انتخاباتی، شفافیت، و جلب اعتماد عمومی تأکید می‌کردند. 🔹رهبر انقلاب، افراط‌گرایی دینی و سیاسی را آفتی برای انقلاب و اسلام می‌دانستند، زیرا این پدیده به تفرقه، خشونت، و انحراف از اهداف اسلام منجر می‌شود. ایشان وحدت ملی را محور حفظ انقلاب می‌دانستند و از هرگونه تفرقه ناشی از افراط‌گرایی هشدار می‌دادند و بر پرهیز از حذف گروه‌ها به بهانه‌های دینی یا سیاسی تأکید داشتند. 🔹اگر امام زنده بود بر توازن «اختیارات و مسولیت‌ها» تاکید می‌کرد و به بخش‌های غیر پاسخگوی نظام پایان می‌داد. بعنوان نمونه دو دهه هست مرجعیت رسانه‌ای به خارج از کشور رفته ولی صدا‌سیما پاسخگو نیست! امام درباره تحجر هشدار داده بودند، اما برخی تفاسیر افراطی در صدا‌سیما تبلیغ می‌شود.

ادامه مطلب »

میراث بنیانگذار انقلاب؛‌ بازخوانی پس از ۳۶ سال

گفت و گو با نورنیوز (بخش اول) 🔹نظام فکری-سیاسی امام بر مفهوم ولایت فقیه به‌عنوان محور اصلی اندیشه سیاسی او استوار است و فکر او در چارچوب اسلام سیاسی و عدالت‌خواهی تعریف می‌شود. این مفهوم، تلفیقی از مشروعیت الهی و مقبولیت مردمی است. در کنار آن، چهار مفهوم عدالت اجتماعی، استقلال، مردم‌سالاری دینی، و معنویت و اخلاق هم وجود دارد. 🔹امام خمینی (ره) مهم‌ترین آسیب و انحراف بالفعل و بالقوه انقلاب اسلامی را انحراف از ارزش‌های اسلامی و انقلاب و دور شدن از خدمت به مردم و عدالت اجتماعی می‌دانستند. ایشان معتقد بودند که بزرگ‌ترین خطر، تضعیف وحدت ملی، غلبه دنیاطلبی و قدرت‌طلبی بر مسئولین، و فراموشی آرمان‌های اولیه انقلاب مانند استقلال، آزادی، و بی‌توجهی به ارزش‌های اسلامی است. 🔹در اندیشه امام، نقش مردم در تعیین سرنوشت خود از طریق مشارکت سیاسی (مانند انتخابات) و همراهی با حاکم اسلامی، کلیدی است. خوشبختانه بعد از انقلاب مرتب انتخابات برگزار شده اما تشدید نظارت استصوابی از سوی شورای نگهبان از نقش مردم

ادامه مطلب »

مفهوم اصلاحات به عنوان یک راهبرد

حمیدرضا جلایی پور در «کافه خبر» خبرآنلاین گفت: مفهوم اصلاحات بعنوان یک راهبرد برای تغییر ابعاد نامطلوب جامعه همچنان سرجایش هست و تغییر نکرده است. راهبرد اصلاحات یعنی التزام به تغییر از راه‌های تدریجی و قانونی و خشونت پرهیز. از متن:👇 ✳️در دهه ۴۰-۵۰ رژیم پهلوی زیر بار تغییرات اصلاحی نرفته بود.   ✳️ما در ایران پس از انتخابات ۱۳۷۶ شاهد “جنبش” اصلاحات بودیم نه “ناجنبش” یا “انقلاب” یا “شورش”. ✳️مضمون اصلی جنبش و دولت اصلاحات، تقویت توسعه سیاسی و حاکمیت قانون بود. ✳️پایگاه رای نیروی سیاسی اصلاح‌طلبان تغییر کرده است نه مشی اصلاح‌طلبی. ✳️در شرایط کنونی همه نیروهای سیاسی، یک پایگاه شکننده دارند. ✳️اگر در انتخابات ۱۳۹۲ می دانستند روحانی رأی می آورد، او را هم ردصلاحیت می کردند. ✳️حاکمیت تا قبل از ۱۴۰۳، از آن نیروی طرفدار “انقلاب دائمی و خالص گرا” دفاع کرده، وگرنه بالا نمی‌آمدند.  ✳️اگر قرار باشد با چین و روسیه جدی کار کنیم، باید بتوانیم با آمریکا هم کار کنیم. در دو دهه گذشته “سیاست

ادامه مطلب »

تداوم مشی اصلاحات و تغییرات پایگاه اصلاح‌طلبان: اصلاح‌طلبی از ٧۶ تا امروز

مصاحبه با خبرگزاری جماران ۲/۳/۱۴۰۴ ۱‌. اصلاحات در این ۲۸ سال چه مسیری را طی کرده و کجاها به توفیق رسیده و کجاها شکست خورده است؟ اجازه بدهید اول از توفیقات اصلاحات بگویم، کاری که حتی دوستداران اصلاحات هم انجام نمی‌دهند. به نظر من در انتخابات دوم خرداد ١٣٧۶ دو کار مهم انجام شد. یکی نیروی سیاسی ریشه‌دار خط امام که در انقلاب و جنگ هشت‌ساله و دوره هشت‌ساله سازندگی تجربه داشت، در یک پیوند نانوشته با نیروی محذوف جامعه از نامزدی محمد خاتمی دفاع کردند، ننشستند بینند چه می‌شود و فرصت انتخابات را که میراث انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی ۵٧ بود مغتنم شمردند. کار مهم دوم پیروزی خاتمی بود. در آن زمان (که این خود سرزنشی کنونی در فضای رسانه‌ای و مجازی مثل امروز نبود) مردم یک‌پارچه در انتخابات شرکت کردند. و پیروزی قاطع و غیر منتظره و بیست میلیونی محمد خاتمی را آفریدند. همان موقع هم بخش‌های رادیکال جناح اصول‌گرا دنبال تقلیل جمهوری اسلامی به امارت اسلامی

ادامه مطلب »

‍ دوم خرداد، جنبش و دولت اصلاحات

در انتخابات غیر منتظره دوم خرداد ١٣٧۶، محمد خاتمی، نامزد جریانی که بعدها به نیروی سیاسی «اصلاح‌طلبان» مشهور شد، با بیست میلیون رای پیروز انتخابات شد. زان پس در جامعه سیاسی ایران دو رخداد با برکت و به هم پیوسته‌ اتفاق افتاد که در زیر به آن اشاره می‌کنم. میراث این دو رخداد همچنان حضور دارد. رخداد اول در تاریخ معاصر ایران حرکت‌های جمعی و اعتراضی «شورشی»، «جنبشی»، «ناجنبشی» و «انقلابی» رخداد داده است. رخداد اول پس از پیروزی خاتمی وقوع «جنبش مدنی اصلاحات» در ایران بود. هدف این جنبش اصلاح نظام جمهوری اسلامی از طریق روش‌های قانونی، تدریجی و خشونت پرهیز بود. گفتمان این جنبش بر حاکمیت قانون، حقوق برابر شهروندی همه ایرانیان بود. این گفتمان بر تقویت توسعه سیاسی و دموکراسی از طریق گسترش آزادی‌های مدنی (مانند آزادی بیان و مطبوعات)، حوزه عمومی نقد و بررسی و آزادی مخالفان (دگر اندیشان) و تعامل سازنده با کشورهای جهان، تاکید داشت. حامیان و بازیگران این جنبش روشنفکران و نخبگان، دانشجویان،

ادامه مطلب »

دو دیدگاه و تتلو

ظاهرا شایع شده یک عده دنبال اجرای حکم تتلو هستند-که امیدوارم همچنان شایعه باشد. روشنه اجرای حکم اعدام تتلو، حتی اگر صدور حکمش کاملا قانونی باشه، در شرایط فعلی و از منظر اداره کشور یک بی‌خردی آشکار است. اما متاسفانه الان در اداره کشور دو دیدگاه هست: یک دیدگاه می‌پذیرد که جامعه با انواع معضلات روبرو است و ناراضی (و اعتراضی) است. دولت هم ظرفیت‌هایش برای پاسخگویی به مطالبات کم است. لذا در این دیدگاه عاقلانه است که با اجرای حکم اعدام مردم ناراضی رو خصوصا اقشار متوسط فقیر رو عصبی نکنیم. تا حادثه جدیدی درست نشود تا تیم مذاکره کننده عزتمندانه‌تر مذاکره کند. دیدگاه دوم می‌گوید از اول انقلاب جامعه با معضلات روبرو بوده ولی مهم این است که نظام سیاسی صلابت داشته باشد و قدرت خودش رو به مردم ناراضی و کشورهای دشمن نشان بدهد. در این دیدگاه اجرای حکم اعدام علامت قدرت نظام است. حتی اگر بر اثر اجرای حکم اعدام مشکلی برای کشور پیش بیاید باز

ادامه مطلب »

تضمین فضای آزاد باطل السحر سخنان شعاری است

گفت‌وگو با حميدرضا جلايي‌پور در آستانه همايش كنكاش‌هاي مفهومي درباره ايران تعابير متفاوتي براي توضيح جامعه ايران به‌كار مي‌رود: «كوتاه‌مدت»، «كژمدرن»، «جنبشي»، «غيرقابل پيش‌بيني»، «در حال فروپاشي» دچار «زوال اخلاقي شده»، «عرفي‌تر» شده، «بي اعتماد» و … بعضي از اين تعابير به علت كثرت كاربرد به گزاره‌هاي بديهي بدل شده‌اند. اما آيا چنين است؟ آيا واقعا جامعه ايران غيرقابل پيش‌بيني يا همواره در تقابل با دولت يا كوتاه‌مدت است؟ اصلا وقتي از جامعه ايران سخن مي‌گوييم، منظور چيست؟ چطور مي‌توان اين احكام را سنجيد و مورد بازنگري قرار داد؟ حميدرضا جلايي‌پور،استاد جامعه‌شناسي دانشگاه تهران و فعال سياسي، نويسنده كتاب‌هايي مانند «جامعه‌شناسي سياسي ايران» يا كتاب «ايران: ميهن دوستي مسوولانه» است. او به تازگي خاطرات سياسي و دانشگاهي خود را در كتابي تحت عنوان «در تكاپوي جامعه مدني» در فضاي مجازي منتشر كرده است. جلايي‌پور دو دهه پيش ايران را «جامعه مدرن بدقواره» مي‌‌ناميد، بعدها به نظريه «جامعه جنبشي» نزديك شد و هم‌اكنون از آن فاصله گرفته است. در آستانه برگزاري

ادامه مطلب »

دور دوم مذاکرات در رم یک قدم به پیش بود.

▪️تاحالا و به رغم این که اوضاع مردم در سختی است، ولی خوشبختانه دیپلماسی ایران داره متوازن پیش می‌ره: دیپلماسی به طرف روسیه یا چین غش نکرده و “آمریکا ستیز” هم نیست. دیپلماسی با دولت‌های عرب هماهنگی کرده. تیم مذاکره، نماینده همه بخش‌های حاکمیت است. صداسیما در خدمت تیم مذاکرات است. ▪️با این همه هنوز دیپلماسی اول راه است. حتی راه سختی برای رسیدن به یک «معامله موقت» هست. (عادی شدن روابط ایران و آمریکا که فعلا دور از دسترس است). ▪️در روزهای پیش رو خیلی باید نگران بود که نتانیاهوی «جنایت پیشه و بدتر از هیتلر» بازی رو بهم نزنه.

ادامه مطلب »

همسویی اجتماعی با رفع تنش‌ها

❓سوال: در زمان روحانی و پس از مذاکرات مردم به شدت امیدوار شده بودند. شما شرایط را در آن دوره چطور دیدید؟ آیا این بار هم مردم امیدوار هستند در صورت مذاکره یا عدم مذاکره شرایط را چطور می‌بینید؟ ❇️سوال کردید که مردم امیدوارند؟ خب مذاکره یک ساعت هست که شروع شده. و این اولین دور مذاکرات هست هنوز چیزی روشن نشده. لذا اگر مذاکرات جلو بره، و کمی نتایج معلوم بشه تازه می‌شه صحبت کرد. ❇️حتی مذاکره هم جلو بره اونوقت هم ما نظر مردم را نداریم. برای دانستن نظر مردم به پیمایش و نظر سنجی نیاز داریم. ❇️هم اکنون چیزی که می‌شه می‌گفت این هست که بعد از چند ماه هارت‌پورت مخالفان ایران، جمهوری اسلامی عزتمندانه داره از «مکانیزم مذاکره و دیپلماسی» در عمان استفاده می‌کند. این کار خیلی ارژشمند است. چون «مذاکره و دیپلماسی» مثل قدرت نظامی و مثل قدرت اقتصادی از ابزارهای دفاع از منافع ملی کشور است. ❇️درباره عدم مذاکره سوال کردید، پاسخ این است

ادامه مطلب »

افق اعتراضی و جنبشی جامعه ایران

١-«جامعه» جنبشی یک نظریه شناسنامه دار در «جامعه‌شناسی جوامع پساصنعتی» است، که پیشکسوت این بحث مرحوم آل‌تورن فرانسوی است که خوشبختانه کتاب‌های او به فارسی ترجمه شده است. او بیست و پنج سال پیش به ایران سفر داشت، اما محتاط بود که در دوره جنبش دانشجویی ٧٨، جوانان، زنان و اصلاحات در ایران، جامعه ایران را جنبشی بنامد. ٢-با این همه درباره اعتراضات و جنبش‌های اجتماعی جامعه ایران (دانشجویان، جوانان، زنان، اعتراضات سندیکایی و ….) بیش از دو دهه هست حداقل سه دسته نظریه شکل گرفته و کتاب و مقاله نوشته شده است. در شرایط فعلی نکته مهم توجه به چرایی تغییرات این «نظریات» است. دسته اول، مطالعات آصف بیات است که از جنبش‌های مبتنی بر «پیشروی آرام» در ایران صحبت می‌کرد که مهمترینش جنبش زنان بود. نکته مهم این است که این نظریه پرداز از خیزش اعتراضی ١۴٠١ به بعد، از ورود ایران به «وضعیت انقلابی» بحث می‌کند. او اعتراضات سال‌های ٩۶،٩٨، ١۴٠١ را اپیزودها یا صفحاتی از ورود

ادامه مطلب »

تبریک زیاد به احمدصدری عزیز بخاطر ترجمه و تدوین این اثر کم‌نظیر فرهنگی ایران. این توفیق بزرگ فرهنگی مبارکتان.

https://shepherdexpress.com/culture/books/shahnameh-translated-by-ahmad-sadir/?fbclid=IwY2xjawJZA3ZleHRuA2FlbQIxMAABHQPuAUcBB-a9bOYdDpyegxYIz5ldcX_zMNhq77HqulGTEOjVSAqP1GQrhg_aem_M5FW_Ucq9coAe0p_HIYvLQ احمد صدری جامعه‌شناس ایرانی‌ و نواندیش دینی است. او برادر دوقلوی محمود صدری (جامعه‌شناس و نواندیش دینی) است. او پس از فارغ‌التحصیلی در رشته علوم اجتماعی از دانشگاه تهران، از دانشگاه نیو‌اسکول دکترای جامعه‌شناسی دارد و استاد دانشگاه لیک فارست است.​ صدری به‌طور منظم با مجلات و رسانه‌های ایرانی همکاری می‌کند. به نظر من این که ایران در طول تاریخ فراز و فرود داشته، اما تداوم هم داشته. این تداوم علل گوناگونی دارد، یکی از عللش وجود خادمان بی منت به فرهنگ و هنر ایران مثل دکتر احمد صدری است. نکته جالب این که صدری ریشه آذربایجانی دارد و چهل و پنج است که از وطن دور است و دو دهه هست که از سفر سالانه به ایران‌ محروم است. اما اثر فوق نشان می‌دهد روح و توانش همراه فرهنگ ایران بوده است. امیدوارم که مشکلات حقوقی ناشی از محکومیت دکتر احمد صدری به اتهام واهی “تبلیغ علیه نظام” و یک سال حبس تعزیری برطرف شود تا بتواند به

ادامه مطلب »

از سال پر‌ماجرای 1403 تا ایده‌آل جامعه ایرانی در سال 1404

مصاحبه با روزنامه ایران در ویژه نامه نوروزی ۱) وفاق از کجا آمد؟ مانند اصلاحات، از درون جامعه برخاست یا از درون نظام حکمرانی؟ ضرورت ها و دلالت های آن چه بود؟ «وفاق» یک رویکرد تعاملی و تدریج‌گرا برای مواجهه با مشکلات کشور است. «وفاق» ادامه همان جریان «اصلاحات» است با یک تفاوت. اصلاحات هم یک رویکرد تدریج‌گرا بود و هست. ولی در اصلاحات اهداف توسعه و توسعه سیاسی پیش شرط کنش سیاسی فرض می‌شد. مثلا گفته می‌شد اگر انتخابات آزاد برگزار نشود ما در انتخابات شرکت نمی‌کنیم. در صورتی که از نظر رویکر وفاق، انتخابات آزاد میوه توسعه سیاسی است. لذا یک وفاق‌گرا در انتخابات شرکت می‌کند تا بتواند بعدا به انتخابات آزاد نزدیک شود. در راه رفع تحریم‌ها تلاش می‌کند تا یک قدم نوسازی اقتصاد پیش برود.  این رویکرد وفاق در انتخابات مجلس سیزدم در سال ٩٢ در بخشی از اصلاح‌طلبان فعال شد. بعنوان نمونه بیش از صد کنشگر و محقق علوم انسانی دو بیانیه «روزنه گشایی» را

ادامه مطلب »

جلایی پور: مذاکره ایران و آمریکا باید «مستقیم» باشد/ مگر ایران چلاق است که قطر یا روسیه میانجی شوند؟

حمیدرضا جلایی پور با اشاره به ادعای ترامپ مبنی بر نوشتن نامه به رهبر انقلاب گفت: به نظر من فرصت خوبی است که ایران مذاکره کند. کسی از مذاکره کردن ضرر نمی‌کنند و خب اگر پس از مذاکره، آمریکا زور گفت ایران «معامله» نمی‌کند. مذاکره اگر برد-برد باشد پیش می‌رود. نیلوفر مولایی: روز گذشته دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا ادعای تازه ای درباره مذاکره تهران و واشنگتن مطرح کرده است. او در گفت و گویی با شبکه فاکس نیوز ضمن ابراز تمایل به مذاکره درباره برنامه هسته‌ای مدعی شد که نامه‌ای مستقیم به رهبر انقلاب  ارسال کرده‌ است. در این میان، حمیدرضا جلایی پور، فعال سیاسی اصلاح طلب، در گفت و گویی مکتوب با خبرگزاری خبرآنلاین، درباره این نامه بیان کرد: « به نظر من فرصت خوبی است که ایران مذاکره کند. کسی از مذاکره کردن ضرر نمی‌کنند و خب اگر پس از مذاکره، آمریکا زور گفت ایران «معامله» نمی‌کند. مذاکره اگر برد-برد باشد پیش می‌رود.» وی همچنین گفت: « اگر ایران در ابتدا با

ادامه مطلب »